Paul van Dongen

Jezus als leeggegeten druiventak

De Kovel (nr.9 jaargang 2) (George Meertens)

Bij een tekening van Paul van Dongen. (zie gallery religious works.)

 

Een druiventak die gegroeid is in de vorm van een mensenhoofd. En daarna leeggegeten. Het is een wonder hoe in een wijngaard ranken een portret kunnen vormen. En nog wel dat van Jezus! Stel dat het echt gebeurt. Het zou tot verbazing en opwinding bij elke voorbijganger leiden. Een verhaal dat van mond tot mond gaat. Binnen de kortste keren is daar weer een nieuw bedevaartsoord met een parking vol touringcars uit de grond gerezen. De slimme, hardwerkende boer kan er maar wel bij varen. Hij bouwt een rijk zakenleven op rond de wijngaard.

Kijken we goed toe, dan slaat de verbeelding ook in een andere richting op hol. Er resten nog een paar druiven in het portret. De tak is net niet helemaal leeggegeten. Gaat het om uitgedroogde resten die zelfs vogels versmaden? Een verdwaalde worm kan er misschien nog zijn huis in zoeken. Alweer heeft de verbeelding – die zoals altijd een eigen leven leidt – een toenadering gezocht tot de werkelijkheid van het beeld.

Vanaf het begin van het christendom werd Jezus afgebeeld. In de oudst bekende voorstellingen als een gewone man, zonder bijzondere kenmerken, geen baard en kort haar, de kleding uit die tijd dragend. Kunst rond Jezus uit de eerste eeuwen kent ook Grieks-Romeinse motieven: de Messias in zijn wagen hoog in de lucht, duidelijk een allusie op de zomergod Helios. Of trekjes die de invloed van de joodse synagogekunst verraden: Jezus en de walvis. Pas later vormen de levensfasen van Jezus onderwerp van voorstelling: de geboorte, de moeder met het kind, de kindertijd, de verkondiging, de passie, de opstanding en de triomf van het Licht.

Het portret van Jezus in de vorm van een leeggegeten druiventak is opmerkelijk. Nochtans, het symbool van de druivenstok is prominent aanwezig in het verhaal van Christus. De druivenstok is teken van leven en geloof. In het evangelie van Johannes staat het Jezuswoord: ‘Ik ben de ware wijnstok en mijn Vader is de wijnbouwer. Een rank die niet aan de wijnstok blijft kan uit zichzelf geen vrucht dragen. Ik ben de wijnstok en jullie de ranken.’ (Joh. 15, 1.4-5) Wijnbouwer, stok, rank en vrucht (en stilzwijgend ook de bodem): zo eenvoudig en helder kan het geloof en de verhouding met de Vader, de Zoon en de Geest uitgedrukt worden. Stervelingen hebben hun bestaan te danken aan de Schepper en aan de schepping zelf die voor hen zorgt. Het is de wijnstok die de ranken – mensen dus – draagt en voedt. Maar het zijn de ranken die vruchten vormen en dragen. De voorbijganger hoeft slechts te kijken en – zo de begeerte het wil – de vruchten te snoepen van het werk. Tot het moment komt dat de tak leeggegeten is. En zie, die leeggegeten tak is een doornenkroon die in stilte gedragen wordt.

Met een zorgvuldige blik, een fijne punt en een subtiele constructie heeft de kunstenaar Paul van Dongen verslag uitgebracht van de tijdgeest. Een moment van leegte. De vruchten gegeten. ‘Na het feest, uitgewoond, brak en total loss’, zou de volksmond zeggen. De druiven zijn losgetrokken van hun steel. Een rest van het vruchtvlees is blijven zitten. Dat laatste is geen klein detail. Hier is het levensbeginsel zichtbaar in de vorm van een vliesje – teer, zacht en kwetsbaar vlees.
Of hoe de aandacht en de verbeelding van een kunstenaar het Christusmysterie in het hart van de toeschouwer kan planten. Jezus, de geplette druif waarvan een vliesje zich aan het verhemelte van het mensenhart heeft gehecht.
 
Is dit het moment waarop we Jezus in geloof kunnen en mogen aanroepen? Misschien begrijpen we nog niet helemaal wat er gebeurd is. Misschien voelen we ons verzadigd en tevreden. Mogelijk zijn we juist ontevreden en verlangen we naar meer. Of voelen we ons zelf leeggeplukt en gebruikt. We vragen ons af of we alles wel hebben gegeven van wat we in ons dragen. Allicht voelen we de bestaansnood en stellen we ons de vraag hoe het nu verder moet. Zou de tekening helpen?

Het portret is in zichzelf gekeerd. De ogen gesloten. Het hoofd gebogen. Neem nu zelf deze houding aan. Blijf een moment zitten met dit portret van ‘Jezus als leegggegeten tak’ op het netvlies van je geestelijk oog. Haal adem en wacht dan even. Laat gedachten vrijuit komen en gaan. Beoordeel ze niet. Wacht tot de gedachten een verbinding aangaan met de tekening. Dat is het moment waarop de betekenis voor jou opengaat. Kijken wordt ervaren en ervaren wordt begrijpen. De gedaante van de voedende Christus schept een nieuwe verhouding tot de wereld. Zijn lichaam en bloed schenken ons het leven.

 


George Meertens is beeldend kunstenaar, lid van de cistercienzervrienden van de abdij Maria Toevlucht te Zundert en freelance medewerker van De Kovel.