Paul van Dongen

Kerkinterieur 2006

Centraal Weekblad (Liesbeth de Jong)

Paul van Dongen: ‘Kerkinterieur’(2006)

Aandachtig kijken, eindeloos geduld kunnen opbrengen en een met grote vaardigheid hanteren van de etsnaald liggen ten grondslag aan het grafische werk van Paul van Dongen. Met een fenomenale technische beheersing weet hij zijn onderwerpen uiterst gedetailleerd en precies uit te werken. Die heel nauwkeurige weergave, die welhaast documentaire getrouwheid die hij probeert te bereiken, is echter geen doel op zich. “Tekenen is voor mij betekenis geven en betekenis zoeken”, zegt de kunstenaar daarover. Het intensieve, langdurige proces waarin een eerste schets getransformeerd raakt in de uiteindelijk bedoelde ets brengt een omgang met het onderwerp met zich mee die alle gelegenheid tot reflectie daarover biedt.
Zoals Van Dongen met zijn expositie ‘Kruisiging’ in het  voorjaar van 2005 werk toonde, waarin zijn zoektocht naar de betekenis van Pasen gestalte kreeg, zo getuigt zijn nieuwe werk van geloofsvragen die hem momenteel bezighouden.
In zijn huidige solotentoonstelling hangt ondermeer een imposante ets van een altaar. De ets heeft een groot formaat. Maar liefst 100 x 75 cm. Dat bood de mogelijkheid om enorm in detail te treden. Maanden is hij met vasthoudendheid bezig geweest om alle architectonische onderdelen van dit hoogaltaar te doorgronden. Om de beelden en reliëfs, de schilderingen en het marmer waaruit het is opgebouwd met eindeloos geduld af te tasten en in talloze lijnen te herscheppen. Een uitdaging voor de kunstenaar, die er in zijn oeuvre altijd al blijk heeft gegeven van een studieuze aanpak en een gedrevenheid om een technische beheersing te bereiken. Of het nu om de anatomie van het menselijk lichaam ging, die de naakten voortbrachten waarmee hij ooit bekend werd of de wijze waarop hij elementen uit de natuur en het Vanitas-motief van de menselijke schedel benadert, zoals deze in zijn laatste werk weer ruim vertegenwoordigd zijn. Het secuur natekenen van het altaar, waarbij een laag standpunt is ingenomen, heeft een grandioze prent opgeleverd van een glorieus opreizend hoogaltaar.
Het heeft echter óók sluimerende vragen op een dwingender wijze bij hem opgeroepen. Vragen over de bijzondere betekenis die de katholieke traditie, de traditie waarin de kunstenaar zijn wortels heeft, aan altaar en eucharistie hecht. Het altaar als symbool voor het offer van Christus. De eucharistie waardoor zijn offer niet alleen herdacht, maar bij elke viering tegenwoordig wordt gesteld.
Na jaren waarin het geloof hem weinig meer zei, heeft Van Dongen de weg er naar  teruggevonden. Daar hoort voor hem ook kerkgang bij. Kerkgang die hem net zo goed in een Rooms Katholieke kerk als via vrienden en familie in een Protestantse kerk brengt, waar hij een andere cultuur ontmoet. Hij vindt er weliswaar ruimte voor zijn verlangen naar kennis en uitleg, maar het heeft in zijn zoeken naar antwoorden op geloofsvragen tevens een confronterend proces van discussie en zelfonderzoek op gang gebracht.
Dat proces uit zich ook in zijn werk. In het vinden van christelijk geïnspireerde, nieuwe beeldtaal. Pal naast de ets van het hoogaltaar is daarom zijn ets van een gesnoeide boomstronk geëxposeerd. De grillige structuur van de schors is met een nauwkeurigheid weergegeven die spreekt van zijn bewondering voor zo’n stukje natuur. De stronk toont inkepingen, versplinterd ruw hout, de  geschonden vorm die overblijft, nadat takken weggehakt en afgescheurd zijn. Een beeld dat wil verwijzen naar het lijden en sterven van Christus. Elders zijn ontvleesde schedels en dor verdroogde distels te zien. Algemener in symboliek. Soms uiterst grimmig en duister in gedaante. In enkele werken worden ze gecombineerd met fragmenten van kerkelijke architectuur in een poging met de verschillende elementen een nieuwe eenheid te scheppen. Het zijn misschien wel juist deze prenten, die het zoeken naar balans in zijn geloofsleven het meest indringend illustreren.

Liesbeth de Jong

(n.a.v. de expositie ‘Nieuw Werk’ van Paul van Dongen in De Praktijk, september 2006)