Paul van Dongen

Paul van Dongen en zijn religieus-symbolische kunst

De Opbouw (2 april 2010) (Marleen Hengelaar-Rookmaaker)

Paul van Dongen en zijn religieus-symbolische kunst

 

Een beeldmeditatie over de verrijzenis

 

De Tilburgse kunstenaar Paul van Dongen (1958) heeft zich er vele jaren op toegelegd om deze en andere technieken zo goed mogelijk in de vingers te krijgen. Extreem gedetailleerde tekeningen en etsen en subtiele aquarellen werden steeds meer zijn specialiteit. Traditie en vakkundigheid staan hoog bij Van Dongen in het vaandel, net als bij de  kunstenaars Marc Mulders, Guido Geelen, Reinoud van Vught en Ronald Zuurmond met wie hij van 2002-2006 de Tilburgse school vormde.

 

Katholieke achtergrond

Er is echter meer dat deze kunstenaars verbindt, namelijk hun verworteling in de rooms-katholieke traditie. Ze maken allen werk waarin thema’s met een religieuze inslag een belangrijke rol spelen, zoals leven en dood, groei/bloei en vergankelijkheid, passie en pietà (Maria die weent bij het dode lichaam van haar zoon). Hun werk is abstract of figuratief (herkenbare weergave van de  werkelijkheid) of een mengeling van die twee, of het bestaat uit collages of installaties waarin betekenisvolle voorstellingen met elkaar gecombineerd worden (zoals een roos met een middeleeuwse afbeelding van Maria of een engel met een foto uit de actualiteit).

 

Ambachtelijk

Ook al doen deze rooms-katholieke kunstenaars het goed als het gaat om exposities in (meestal seculiere) musea en galeries, toch worden ze veelal beschouwd als buitenbeentjes in de huidige kunstwereld. Niet zozeer vanwege hun religieuze inslag, want religie in de kunst is ‘in’ getuige de vele recente exposities over religieuze kunst. Maar vooral vanwege hun op ambachtelijkheid georiënteerde vakmanschap dat haaks staat op het eenzijdige accent op het idee en de inhoud in veel van de beeldende kunst van vandaag, die bovendien vaak gebruik maakt van nieuwe, niet-traditionele kunstvormen als video en mixed media installaties. Opvallend is wat dit betreft de overeenkomst met een aantal protestantse kunstenaars die met hun landschappen, kerkinterieurs, stillevens en portretten hetzelfde lot van outsider beschoren zijn, zoals Henk Helmantel, Rein Pol, Maarten ’t Hart of Drago Pecenica (ook een meestertekenaar) om er slechts enkele te noemen. Dit betekent trouwens niet dat hun werk niet geliefd is bij de kunstliefhebber en kunstkoper.

 

Uitvergroting

Anders dan bij zijn protestantse collega’s hebben de figuratieve werken van Paul van Dongen vaak een religieus-symbolische inslag. Thema’s als vergankelijkheid en vallen door verleiding en hoogmoed keren steeds terug, alsook meer expliciet religieuze onderwerpen als pietà en kruisiging. Waar het gaat om deze laatste onderwerpen, kiest hij vaak één detail uit de traditionele uitbeelding van deze thema’s en vergroot dit vervolgens uit. Hij laat het detail het verhaal vertellen, zoals ook bij de hierbij afgebeelde Verrijzenis het geval is. Hier zijn het de dorens en de doornenkroon die ons iets van de betekenis van lijden en opstanding laten zien. Deze uitvergrotingen van één of meer aparte elementen, vaak neergezet op grote witte vellen papier, maken zijn werk nieuw en eigentijds. In de oudere kunst zou zoiets niet denkbaar zijn geweest.

Verrijzenis (2006) is een teer, verfijnd en meditatief werk. Het formaat is 70 x 33 cm, groter dus dan je zou denken. Het werk is deels een ets en deels een aquarel, wat de bijzondere combinatie oplevert van een ets met scherpe en precieze lijnen en de vage zachte kleuren van de waterverf.

 

Symbolisch

Verrijzenis maakt deel uit van een serie vergelijkbare werken met steeds terugkerende motieven als dorens, distels en andere bloemen en planten, schedels, kruizen en vuurvlammen. Ze dragen titels als Doornenkruis, Verrijzenis, Verschijning en Pinksteren. Over de plantmotieven zegt Van Dongen: ‘De natuur met haar groeien, bloeien, versterven en weer uitlopen staat voor mij symbool voor Christus en zijn verrijzenis. En andersom.’

Dit lijkt op het eerste gezicht ook het thema te zijn van het hier afgebeelde werk. Als we al de verschillende elementen waaruit deze aquarel-ets is opgebouwd aan een nadere inspectie onderwerpen, zullen we echter ontdekken dat het hier gaat om meer.

 

Dood en nieuw leven

We zien allereerst een rechte dorentak met halverwege en bovenaan wat uitlopers. Deze zijn weliswaar verdord, maar lijken toch ook, vooral door de zachte kleuren die eroverheen spelen, een belofte in zich te dragen van nieuw leven. Verder zien we een doornenkroon die door de rechte tak in tweeën wordt gesplitst. Deze doornenkroon verwijst naar Jezus’ lijden en sterven; de venijnige stekels duiden op de hevigheid van zijn pijn. Maar ook hebben de kerk en de kunst in deze takkenkroon van oudsher een verwijzing ontwaard naar de vloek waarover we in Genesis 3:17,18 lezen: ‘Vervloekt is de akker om wat jij hebt gedaan, dorens en distels zullen er groeien.’ Hoe symbolisch dat Jezus een kroon droeg gemaakt van takken van vloek en vergankelijkheid!

De doorschijnende zacht gekleurde ballen op de achtergrond sluiten hierbij aan, want deze blijken als je goed kijkt schedels te zijn. De schedel is het vanitassymbool (symbool voor de vergankelijkheid) bij uitstek: alles is ijdelheid, alles loopt uit op de dood. De onderste schedel vertoont echter ook embryoachtige trekken.

Verder zijn de kleuren betekenisvol. Paars is de kleur van zonde en lijden. Wit de kleur van reinheid en de verheerlijkte Jezus. Blauw verwijst naar de hemel. Het geel en groen van de blaadjes duiden op nieuw leven.

 

Opstanding

Wat betekenen al deze elementen waaruit het beeld is opgebouwd als je ze samenneemt? De prent spreekt van zonde, dood en vergankelijkheid en van nieuw leven dat voor ons is opengelegd door Jezus’ lijden en sterven. Wat dood leek, blijkt barstensvol nieuw leven te zitten. We kunnen een kruis ontwaren in het samenspel van takken en doornenkroon, en ook in de schedels zit een verwijzing naar Golgotha, de schedelplaats. De doornenkroon wordt hier doormidden gebroken zoals met de opstanding de gebrokenheid werd doorbroken en de weg omhoog werd vrijgemaakt. De rechte tak breekt door de gekromde doornenkroon als Jezus door de steen op zijn graf. Hij legt de weg naar boven open. Naar de hemel. Naar de Vader. 

 

Marleen Hengelaar-Rookmaaker

 

Drs. Marleen Hengelaar-Rookmaaker studeerde muziekwetenschap en was daarna werkzaam als redacteur, vertaler en auteur over (pop)muziek, liturgie en kunst. Momenteel is zij hoofdredacteur bij Stichting ArtWay.